“Çocukların Kültürel Etkinlikleri”

Çocuk ve çocukluğun ne olduğu üzerine artan ilgi yayın dünyasında da karşılığını buluyor.

Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi öğretim üyelerinden Tülin Şener’in “Çocukların Kültürel Etkinlikleri” başlıklı çalışması Kasım ayı içerisinde okuyucuya ulaşan konuyla ilgili yeni yayınlardan sadece biri.

Şener’in çalışması, çocukların “hangi etkinlikleri sevip sevmedikleri, bu etkinliklere uygun ortamlar bulup bulamadıkları, yeterli zamanlarının olup olmadığı” gibi çok sayıda soruya yanıtlar içeriyor. Daha da önemlisi kültürün özel biçimi olarak bir çocuk kültüründen bahsedip edemeyeceğimiz gibi daha kapsamlı bir soruna yanıt veriyor. F. Mouritsen’e dayanarak yaptığı tanımda yazar, çocuk kültürünü “çocukların günlük yaşamlarında gerçekleştirdikleri etkinliklerin tümü olarak” tanımlıyor. Kuşkusuz bu tanım “çocukların kendi yarattıkları”, onlara “sunulan” yada “birlikte yapılan” etkinlikleri kapsıyor. Çalışmasında ise büyük ölçüde çocukların kendi yarattıkları etkinliklere odaklanmakla birlikte, onlar için üretilenleri de dikkate alıyor.

Çocuk ve çocukluk üzerine uzunca bir zamandır “gelişim psikolojisi” odaklı yayınların fazlalılığı dikkat çekmekteydi. Bu tür yayınların çocuğu, salt biyolojik varlığa indirgenmek gibi bir yaklaşımı da içerdiği görülmekte idi. Şener’in çalışması bu yaklaşımın tersine çocuk ve çocukluk üzerinde sosyo-kültürel yapının belirleyiciliğine vurgu yapıyor. Kitapta yer verilen alan araştırmasının bulguları da gösteriyor ki sosyo-kültürel yapı, çocukların “etkinliklerinin sayılarını”, “gerçekleştirme sıklıklarını” belirlemektedir. Bu durum “çocuğu içinde bulunduğu bağlamla birlikte ele alma zorunluluğunu” beraberinde getiriyor. Vygotsky’nin geçen yüzün yılın birici çeyreğinde ortaya koyduğu bu gerçek bir kez daha kanıtlanıyor. Şener’in elimizdeki çalışması çocuğu kültürel bağlamı içinde ele alan bildiğim kadarıyla ülkemizdeki ilk alan çalışması oluyor. Dolayısıyla da bu özelliğiyle ayrı bir öneme sahip.

Bir çocuk kültüründen bahsedebildiğimize göre çocuklar ne kadar kendileri olabilmektedirler? Kendi aralarında yarattıkları etkinlikler, gerçekten sadece kendilerine mi ait?

Bu çalışma bize gösteriyor ki, çocuklar giderek artan ve yetişkinlerce belirlenen bir tüketim pazarının içinde kendilerini var edebiliyorlar. Yazarın kendi ifadesiyle söylersek, “çocukların kendi kültürü, bir bakıma yetişkinlerin çocuklar için yarattığı kültürün yansıması olarak ortaya çıkıyor.”

Çalışma dört bölümden oluşuyor. Birinci bölümde yazar, “çocuk kültürü” kavramını tanımlamaya çalışıyor. Çocuk kültürü üzerine farklı yaklaşımlara, tanımlara değiniyor, çalışmanın teorik çerçevesini kuruyor.

Çalışmanın ikinci bölümü, yazarın doktora çalışmasında yer alan “alan araştırmasını” bir özetini içeriyor. İlköğretim 4 ve 5. sınıf öğrencileri üzerine Ankara’nın farklı sosyal ekonomik düzeylere sahip semtlerindeki okullarda 240 öğrenci ile yapılan anket çalışması ile 18 öğrenciyle yapılan derinliğine görüşmenin sonuçları yer alıyor.

Üçüncü ve dördüncü bölüm bir değerlendirme, sonuç ve önerilerden oluşuyor.

Eğitimciler açısından bu çalışmayı önemli kılan nedenlerden biri çocukların gelişimleri açısından hangi etkinliklerin, hangi ortamlarda kendilerini ifade etmeyi sağlayabileceği, hangi ortamların dezavantajlı olabileceği gerçeğini önceden bilmenin yararlarını ortaya koymuş olmasıdır.

Her ne kadar yazar kendisi çıkarmamış olmakla birlikte çalışmasının ortaya koyduğu verilerden bizler çok sayıda sonuç çıkarabiliriz. Örneğin, çocuklar, kendilerine yöneltilen “en çok hangi zaman aralığında oyun oynadıklarıyla” ilgili sorulara verdikleri cevapta, okul çıkışı ve hafta sonunu belirtmekteler. Buda gösteriyor ki artık okul bahçeleri önemini tümüyle yitirmiş bulunmaktadır.

Bu çalışmadan çıkarılacak bir başka sonuç, ilköğretim programlarının çocukların kendi kültürlerini ve kültürel bağlamlarını dikkate almasının gerekliliğidir. Yeni program değişikliği yapmış bir ülke olarak bu gerçeği ne kadar dikkate aldığımız ise başlı başına tartışılması gereken bir konu olarak karşımıza çıkıyor.